سوزندوزي هنر ميراثي زنان بلوچ
زربفتهاي متعلق به سدهي سوم پيش از ميلاد درحفاريهاي جنوب روسيه درنيمهي سدهي نوزدهم كشف شد . نخ زريني كه به ظرافت تابيده و به پارچه پشمي دوخته شده تصوير برگهاي مو و پيچك را پديد آورده است .
« فلوروس FLORUS » تاريخنويس شرح داده است كه چگونه در سال 53 پيش از ميلاد سپاهيان خستهي رومي در واپسين نبرد با ايرانيان درشام ، هنگامي دست از نبرد برداشتند كه ايرانيان درفشهاي خود را كه از پارچههاي زربفت و به رنگهاي درخشان دوخته شده بود گشودند .
به روايت تواريخ دودمانهاي شاهي چين ، نخستين نمايندگان چين در سال 105 پيش از ميلاد به دربار اشكاني گسيل شدند . در هدايايي كه به اين مناسبت مبادله شد ، پارچههاي ابريشمي و زربفت نيز ميبايست بوده باشد ، زيرا آيين فرمانروايان چيني آن بود كه اقوام همسايه را با چنين هدايايي با خود بر سر مهر آوردند . در سال 174 پيش از ميلاد ، امپراطور چين مينويسد كه جامهاي زربفت را كه خود پوشيده بوده است و حاشيهاي ابريشمي و گلدار داشت با يك قباي بلند زربفت و ده قطعه ابريشم زربفت به خارج فرستاده است .
« فيليس اكرمان » با بررسي دقيق خود نشان ميدهد كه سوزندوزي يا گلدوزي برسه گونه است : نخست گونهاي كه زمينهي اساسي بافت را سراسر از بخيه ميپوشانند تا مانند تقليدي از پارچه را بنمايد و بدينسان زمينهي تازهاي از رنگ و نقش بوجود ميآوردند . شيوهي دوم مانند زريبافي است كه درآن زمينه گويي همكار و همبازي نقشهايي است كه به رويش دوخته ميشود ؛ بيشتر گلدوزيها و سوزندوزيهاي ايراني امروزه از همين گونه است . گونهي سوم ، سوزندوزي با خالصترين شكل است كه بايد آن را نمودار بالاترين پايهي پيشرفت اين هنر دانست .
سوزندوزي يكي از رودوزيهاي منحصر به فرد كشور به حساب مي آيد ، هنري برخوردار از ظرافت دوخت و تنوع رنگ كه بيانگر ذوق ، سليقه ، سنت و هنر منطقهي بلوچستان است .
سوزندوزي با زندگي روزمرهي زنان بلوچستان آميخته است و هر دختري به موازات آموزش اصول زندگي ، سوزندوزي را نيز فراميگيرد ،با نقوشي هندسي ( گلها ، بوتهها و تركيب بديع رنگها ) كه جهاني خيال انگيز را به نمايش ميگذارد . تمامي زنان بلوچ – چه آنها كه در ايران و دراستان سيستان و بلوچستان زندگي مينمايند و چه آنها كه در پاكستان ، افغانستان و يا درديگر نقاط دنيا سكني گزيدهاند ، چه فقير و چه غني – از سوزندوزي براي تزئين لباسهايشان استفاده مينمايند .
سوزندوزي بلوچستان ،هنري گرانقدر است كه ازآنها به عنوان نور چشم زنان بلوچ يا سند هويت ، موجوديت و پشتوانهي زنان بلوچ نام برده ميشود .
فصل يك :
تاريخچه و مناطق فعاليت
سوزندوزي عبارتست از كارهاي دست دوزي كه تنها با مدد ازدستاني توانا و فكر خلاق هنرمندان برعرصهي يك پارچه جاودان ميگردد ، و آنچه ازاين رهگذر برجاي ميماند تنها حاصل ذوق ،سليقه ، ابتكار و استعداد قابل تحسين هنرمندان اين وادي است .
سوزندوزي را ميتوان عصارهي درددلهاي زنانه و بازتاب خاطرات تلخ و شيرين قومي درطول تاريخ برشمرد ، كه خودآميزهي ذهنياي ازآهنگ و ريتم حركت دستها گرديدهاست ، و منجر به پديد آمدن آثاري جاندار و جاودانه برتاروپودي سردو بي روح ميگردد.
تاريخچهي سوزندوزي:
سوزندوزي هنري است با قدمت و سابقهاي به بلنداي تاريخ سرفراز بلوچستان . ازاين روي بدان بلوچي دوزي هم ميگويند . هنر- صنعتي ريشه دوانيده درتارو پود زندگي عشيرهاي منطقه ، بازتاب ذوق و خلاقيت زنان درآئينهي نقوش و طرحهاي جاودانه .
ريشههاي اين هنر را مي توان درلايههاي زيرين تاريخ قومي منطقه يافت ،همراه زنان بلوچ ، بي هيچ واسطه هركجا كه ردپايي از زنان بلوچ يافت گردد ، سوزندوزي نيز عظمت خويش را به ديده ميكشاند .
درحال حاضر درتمام بلوچستان زنان سوزندوز بدين هنر مشغول ميباشند . ازجملهي عمده ترين مراكز سوزندوزي استان ميتوان به مناطق ذيل اشاره نمود :
اسپكه ( ESPAKE) ، هريدك ( HARIDOK ) ، قاسم آباد ( GASEM ABAD ) ، بمپور ( BAMPUR ) ، نكوچ ( NEKOC ) درشهرستان ايرانشهر .
كوپچ ( KOPC ) ، پيپ ( PEIP ) ، مته سنگ ( MOTESANG ) ، چانف ( CANF ) ، مهنت ( MEHNAT ) درشهرستان نيك شهر .
ايرندگان ( IRANDEGAN ) ، مارندگان ( MARANDEGAN ) ، اسماعيل آباد
(ESMAIIL ABAD ) درشهرستان خاش .
گشت ( GOST ) ، سوران ( SURAN ) ، جالق ( JALG ) ، كلهگان ( KALEGAN ) درشهرستان سراوان .
و همچنين شهرستان زاهدان .
ازمشهورترين و مرغوبترين نمونههاي سوزندوزي ميتوان به توليدات مناطق قاسمآباد و نكوچ ايرانشهر و چانف درنيك شهر اشاره كرد . ذكر اين نكته نيز ضروري است كه سوزندوزيهاي مناطق شمالي استان ( سرحد ) مشهورتر ازسوزندوزيهاي مناطق جنوبي ( مكران ) مي باشد .
ازجمله تفاوتهاي سوزندوزي اين دومنطقه بايد به رنگهاي تيره ترو نقوش ريز و پرتر مناطق جنوبي استان درمقابل رنگهاي روشن با نقوش سادهترسوزندوزيهاي مناطق شمال استان اشاره نمود .
فصل دو :
1 - مواد اوليه و ابزارآلات :
سوزندوزي هنري است كه تنها به سرپنجهي دستاني هنرمند و توانا و به ياري سوزن و نخ شكل ميگيرد و قلمرو آن را با ماشين و چرخ و … نسبتي نيست .
الف - مواداوليه :
1 - نخ :
مواد اوليهي سوزندوزي نخ و پارچه است . سوزندوزان برحسب امكانات و سليقه از نخ دمسه ( D. M .C ) ،نخهاي رنگين ابريشم ، نخهاي پاكستاني و يا ازنخهاي ويسكوز دولا ( مادهاي است شبيه ابريشم كه هنكام تابانيدن نخ پنبه به جهت استحكام به همراه آن تابيده ميشود ) . دربعضي از نمونههاي سوزندوزي ازآئينه نيز استفاده ميگردد.
2 - پارچه :
پارچههاي مورد مصرف نيز عبارتند از گاندي ،نساجي مازندران ، فاستوني ، ايران برك و اصولا كليهي پارچههاي كتاني و پنبهاي كه عموما از بازارهاي پاكستان ( به دليل استحكام ، فراواني و ارزاني آنها ) تهيه ميگردد.
پارچههايي كه درسوزندوزي بلوچ مورد استفاده قرار ميگيرد ، بايد داراي دو ويژگي عمده جهت سهولت دوخت باشد .
الف - داراي تار و پودي مشخص باشد .
ب - داراي تار و پودي راست باشد ( كج راه نباشد ) .
ب – ابزاآلات :
ابزار كار سوزندوزي بسيار ساده ميباشند و عبارتند ازسوزن يا سوچه ( SUCHE ) ، قيچي يا مقراض ( MEGRAZ ) ، انگشتانه يا شستي ( SHASTI ) .
به هر صورت بايد اذعان نمود كه اساسا سوزندوزي به شيوهي اصيل و قديمي آن بادست ، سوزن و نخ صورت ميگيرد .
انواع روشهاي كار سوزندوزي :
سوزندوزيها به سه نوع پركار ، ميانكار و كمكار تقسيم ميشوند ، نوع پركار روي پارچههاي ريز بافت انجام ميگيرد و تمام سطح قطعهي پارچهي مورد نظر سوزن دوزي ميشود .
درنوع ميانكار قسمت بيشتر پارچه سوزندوزي ميشود و درنوع كم كار فواصل طرحها براساس تشخيص سوزندوز پر ميگردد.
درمناطق جنوبي استان ( مكران ) درمورد انواع كار تقسيم بندي ديگري نيز وجود دارد ،كه عبارتند از :
1- خرد كار كه سختتراست و نقشها ريزتر و پرتر دوخته ميشوند با نقشهاي خوب .
2- تويي كه درآن نقشها گشاد و نامرغوبتر است و كم كارتر.
براي سوزندوزيهاي پركار ازپارچههاي پنبهاي ريز بافت و براي سوزندوزيهاي كمكار و ميانكار از پارچههاي درشت بافت استفاده ميگردد . از تكنيكهاي دوخت نيز مي توان به موارد ذيل اشاره نمود :
1- دور دوزي « براي انتقال طرح بر روي پارچه » .
2- پردوزي « ظريف دوزي » .
3- پريوار دوزي .
4- گراف دوزي « آسان تانكه يا افغاني دوزي » .
5- آئينه دوزي « پيت دوزي » .
6- جبك دوزي .
فصل سوم :
نحوهي دوخت :
درابتدا سوزن دوز ازپارچه قطعهاي دلخواه را جدا نموده و سپس طرح مورد نظر را بر روي آن منتقل مينمايد . درادامه با استفاده از روش دوردوزي ، خطوط محيطي طرح را دوخته و آنرا از بقيهي پارچه مجزا مينمايد .
درادامه با استفاده از يكي از روشهاي دوخت درون طرح مورد نظردوخته ميگردد ، غالبا سوزندوز به تنهايي به تهيهي محصولات سوزندوزي ميپردازد . اما اگر به صورت كارگاهي به اين امر اقدام نمايد . هر سوزندوز تنها يك رنگ را سوزندوزي مينمايد .
براي آموزش سوزندوزي معمولا از سه تاري شروع و به مرور با دوخت ده تاري اين آموزش تكميل ميگردد ( منظور از سهتاري اين است كه سهتار از پارچه را گرفته و سوزن را از آن ميگذرانند و دهتاري هم با گرفتن دهتار از پارچه شروع ميشود ).
لباس زنان بلوچي از شش قطعهي سوزندوزي شده تشكيل شده است . از اين قطعات آنكه براي پيش سينه ميباشد را جي ( JI ) يا زي ( ZI ) و قطعهي ديگر كه به شكل محراب – پنج ضلعي – بوده و در قسمت پايين پيراهن به صورت عمودي به موازات پيش سينه از كمر پيراهن تا نزديكيهاي پايين دامن دوخته مي شود را اصطلاحا پندول ( PANDUL ) يا گوپتان ( GUPTAN ) مينامند دو قطعه نيز زينت بخش سر آستين پيراهن و دو قطعه نيز زينت بخش سرپاچههاي شلوار زنان بلوچ ميباشند .
دربعضي از مناطق بلوچستان بدان كريك ( KRIK ) ، بدنك ( BADANOK ) ، جيك ( JIKE ) نيز گفته ميشود .
فصل چهارم :
نقشها و طرحها :
هنرمند بلوچ ميكوشد تا واقعيات زندگي ، محيط اطراف ، مردم منطقه و باورهاي قومي خويش را درآثارش منعكس و بدين صورت جاودانه نمايد .
هنرمندان از موجودات و حيواناتي كه هر روز با آنان سرو كار دارند و جزيي از زندگي آنان ميباشند نقش ميزنند . حيواناتي چون بز كه عمدهترين وسيله براي امرار معاش خانوادهي سوزندوز است ، شتر حيوان نجيب و صبوري كه يار جدا ناشدني مردم منطقه بوده و كاراترين وسيلهي نقل و انتقالات درمحيط منطقه ميباشد ، نعمتي خدادادي كه درسفال كلپورگان ماندگار گرديدهاست . عقرب ، مار و … كه از نوقوش رايج دربلوچستان ميباشند .
نقوش بلوچستان ، الهام گرفته ازحيوانات و گياهاني بوده كه به مرور دست خوش تغيير و تحول گشته و به صورت اشكالي هندسي ماندگار گشتهاند ، كه اين خود ( هندسي بودن نقوش ) نيز از ويژگيهاي طرحها و نقشهاي قديمي ايران و بلوچستان است .
نقش و نگارهاي سوزندوزي ، نسل به نسل بوسيلهي مادران به دختران آموخته ميشود و درلايههاي زيرين ذهن زنان مأوا گزيده و همزاد زنان بلوچستان ميگردد . هركدام از نقش و نگارها داراي نام و مشخصات جداگانه ميباشد ، هر جزء نقش هرچند كوچك خود مستقل بوده و داراي رنگ ، شكل و نامي ويژهي خود ميباشد ، كه همگي درحافظهي قوي زن بلوچ به يادگار سپرده شده است . باري نقش و نگارهاي سوزندوزي را ميتوان تجلي گاه آمال و آرزوهاي زنان هنرمند بلوچ دانست .آمال و آرزوهايي كه تنها دردنيايي پررمز و راز سوزندوزي تحقق مييابد و طبيعت را آنچنان كه ميطلبد ميآفريند .
در سوزندوزي گلها به ابعاد و اشكال گوناگون ميباشند و نقشها نيز اغلب هندسي است و هنرمند بلوچ بدون طرح و الگو و براساس ذهنيات خويش به سوزندوزي ميپردازد . قرينه سازي درطرحهاي سوزندوزي اساس زيبايي شناختي آنان است و اشكالي كه بيشتر هندسي ميباشند .
عمدهترين رنگهاي بكار رفته در سوزندوزي بلوچستان نيز عبارتند از قرمز ( 80% ) ، سبز ، بنفش ، نارنجي و عموما رنگهاي تيره و تند كه تنها براساس سليقهي سوزندوز دركنارهم چيده ميشوند . ( درسالهاي اخير با توجه به نظارت و حضور سازمان صنايع دستي تناسبات بين رنگها و طرحها بيشتر گرديده است ) .
همان گونه كه پيشتر نيز اشاره رفت ، درتمامي خطهي بلوچستان ، درتمام شهرها و روستاهاي دورافتادهي اين خطه ميتوان زنان و دختران هنرمندي را ديد، بدون آن كه برايشان طرحي را رسم كرده باشند ، با انتخاب نخ و پارچه ، طرح ها و نقشهايي جسورانه و بديع ميآفرينند . طرحهاو نقشهايي كه برآيند سنتي هزاران ساله ميباشد و غريب آن كه درنقاط مختلف بلوچستان ، از دركنار هم چيدن اين طرحها ،آثاري متفاوت را پديدمي اورند سوزن دوز بلوچ ، با استفاده از تركيب رنگها ، نقش گلها و بوتههايي ، كه تنها درانديشه و خيال هنرمند ، زاده ميشود ، ميپرورد و به تكامل ميانجامد ، اثري زيبا مي آفريند و آدمي متحير ازآن است كه اين همه دركجا ،چگونه و توسط كدامين ذهن پويايي پديد آمده ، شكل گرفته و زينت بخش محفل گرم سوزن و نخ پارچه گرديده است .
به عبارت صحيحتر اين نقش و نگارها برگرفته از زندگي مردم و تجلي گاه آرزوهاي زنان هنرمند است . خاستگاه اين نقوش ذهن و تخيل هنرمند ، گل و گياهان ، ابزاآلات و و سايل زندگي ، عناصر طبيعت ( همچون ماه ، خورشيد ، كوه ) و حيوانات منطقه است .
كوچكترين جزء هر طرح و نقش داراي شكل ، رنگ و نامي و ابعاد و اشكال گوناگون است . نقوش سوزندوزي تماما هندسي و بيشتر اشكال مثلث ، لوزي ومستطيل بوده زاويه سازي و قرينه سازي درطرحهاي سوزندوزي اساس زيبايي آنان است .
انواع طرحهاي سوزندوزي عبارتند از:
1- طرحهاي تاري :
شامل سه تاري ، چهار تاري ، … ده تاري .
2- طرحهاي گل :
گل پركار ، دانه دار ، گندمي ،پركاش ، گل تنك ، كويج ، كيسه دوز ، سراواني ، …
3- طرحهاي حاشيهاي يا اطراف گل :
چپ و راست كش ، بن ، موسم ، سفيد سر ، سرزيكش ، چشم سورمه .